Benzemeyenimizi Sevmeyi Öğrenmek

Eğitim üzerine düşünmek, insanlığın en eski ve en hayati arayışlarından biridir. Geçmişten bugüne hâlâ aynı temel soruların peşindeyiz: Nasıl bir eğitim? Eğitimin yaşamla bağı nasıl kurulmalı? Eğitimin birey, toplum ve gelecek üzerindeki görünmeyen ama derin etkileri, bu konuyu her dönem hayati kılmaktadır.

Doğru ve yaratıcı bir eğitim, özgür insanı ve nitelikli toplumu inşa eder. Buna karşın tek tipleştiren, yetersiz ve kısır bir döngüye sıkışan eğitim anlayışı, körelen ve üretemeyen kuşaklar yaratır.

Bir eğitim sisteminin verimliliğini ve yararını anlamak zor değil; neyi dışladığına, neyi hedeflediğine ve hayatın gerçekliğiyle ne kadar örtüştüğüne bakmak yeterlidir.

Eğitimin amacı, insanı sadece sınıfa veya sınavlara hazırlamak olamaz. Eğitim, yaşamın kendisine hazırlamalıdır. İhtiyaç duyulan bilgi, beceri ve üretkenliğin yanında empati, dayanışma ve duygudaşlık gibi insani değerleri de açığa çıkarmalıdır.

Ortaklaşmayı ve kolektif bilinci çoğaltan bir anlayış, tekçi ve dar kalıpların ötesini görmemizi sağlar.

Eğitim süreci elbette dinamiktir. Çağın bilimselliğine, teknolojisine ve gereklerine uyum sağlarken kültürel, sosyal ve sanatsal birikimi önde tutar. Sınıfta ya da sınavda başarılı olmak yetmez; eğitim, hayata doğru sarılmak için planlanmalıdır.

Eğitim kalıplarla, geleneksel kalıplarla ya da zorlamayla gelişmez. Her öğrencinin farklı öğrenme hızına, güçlü ve zayıf yönlerine, ilgi ve ihtiyaçlarına yanıt verebilmelidir.

Eğitimin dokunmadığı tek bir birey, ilişkilenmediği tek bir alan yoktur. Bu yüzden eğitim yalnızca öğretmen ve öğrenciden ibaret değildir; binlerce yıllık insani bir birikime dayanır. Bize düşen; ekosistemi koruyan, adaleti ve eşitliği içselleştiren, önyargıları parçalayan ve çokluğu esas alan değerleri geleceğe taşımaktır.

Einstein’a atfedilen şu söz son derece ufuk açıcıdır: “İnsana bir uzmanlık öğretmek yetmez.” Bir insanın belirli bir alanda veya meslekte uzmanlaşması, onun eksiksiz bir kişilik kazandığı anlamına gelmez.

Eğitim; akademik birikimin yanında içtenliği, özgüveni ve başkalarının sorunlarına duyarlılığı da kazandırmalıdır. Eğitim, içimizdeki yıkıcılığı yıkmalı, boyun eğmeyi değil özgürleşmeyi tetiklemelidir.

Çalışma zevki, yaptığı işin sonucunu görme keyfi ve yaratılan değerin farkına varma duygusu geliştikçe okul anlam kazanır. Sanatın, bilimin, edebiyatın ve felsefenin etkin olmadığı bir sistemde öğrencilerin yaratıcılık kıvılcımları söner. Öğrenciyi yalnızca bilgiyle doldurmak değil, merakını ve yaratıcılığını ateşlemek gerekir.

Peki, tek bir düşünce kalıbıyla, bürokratik masalarda dizayn edilen bir yapıyla bu değerlere ulaşılabilir mi? Herkesin tek müfredata, sabit programa, dört duvara sıkıştırıldığı bir ortamda bilimsel, demokratik, eşitlikçi ve özgür bireylerin yetişmesi ne kadar mümkündür?

Otoriter yönelimler, baskıcı tedbirler ve aşırı disiplinci anlayışlar bugün dünyada sorgulanmaktadır. Okul, hayatın organik bir parçasıdır ve kendi doğasında özgürce ilerlemelidir.

Eleştirel düşünmeyi, sorgulamayı, özgürleşmeyi ve öğrendiklerini hayata katmayı sağlamayan bir sistem, herkesi birbirine benzetmekten başka bir işe yaramaz.

Günübirlik tedbirlerle, tüm sorunları öğretmen ve öğrenciye havale ederek ya da şekilsel düzenlemelerle —örneğin öğretmene önlük giydirerek biyo-mühendislik ve yapay zekâ çağını yakalayamayız.

Eğitimin gerçek sorunlarına çözümler üretebilmek için tüm bileşenlerin katıldığı, toplumun her kesiminin onayını alan, kısa ve uzun vadeli kapsayıcı programlar yapılmalıdır. Katılımcılığı ve demokratikleşmeyi esas alan; çoğulcu, özgürleştirici ve dönüştürücü süreçler çoğaltıldığında eğitim ancak gerçek kimliğine kavuşacaktır.

Eğitim, her birimizin katı ve değişmezini değiştirmelidir.

Eğitim, yıkıcı düşünceden kurtulmamıza araçlık etmelidir. Benzemeyenimizi sevmeyi öğretmelidir.

Kaynaklar, Etkilenmeler ve Alıntılamalar:

John Dewey – Demokrasi ve Eğitim

Paulu Freire – Ezilenlerin Pedagojisi

Albert Einstein, Education for İndependent

Hermann Hesse – Çarklar Arasında