Anonim Şirketlerde Şirket İçi Boşaltma ve Hâkim Ortağın Fırsat Gaspı

Anonim şirketler hukukunun en temel varsayımlarından biri, sermaye çoğunluğunu elinde bulunduran pay sahiplerinin şirketin büyümesi ve kâr elde etmesi yönünde irade sergileyeceğidir. Ne var ki uygulamada, özellikle eğitim ve sağlık gibi nakit akışı yüksek ve yan gelir kalemleri zengin sektörlerde, çoğunluk gücünün azınlığı ezmek ve şirket kaynaklarını şahsi cebe aktarmak amacıyla bir silaha dönüştürüldüğüne sıkça rastlanmaktadır. Konunun daha da iyi anlaşılması açısından özel okul örneğini verelim. Özel okul işleten anonim şirketlerde hâkim ortağın, okulun en karlı, riski düşük ve hazır müşteri potansiyeline sahip kantin, yemekhane ve ders kitapları satışı gibi operasyonlarını kendi kurduğu paravan veya yan şirketlere devretmesi, bu kötüye kullanma pratiğinin en tipik örneğidir.

Söz konusu modelde veli ve öğrencilerin sağladığı garanti gelir akışı, okul tüzel kişiliğinin kasasından çıkartılarak hâkim ortağın tamamen kontrol ettiği üçüncü bir şirkete yönlendirilmektedir. Böylece okul şirketi yüksek işletme maliyetlerini, bina kirasını ve öğretmen maaşlarını tek başına üstlenirken; risksiz kâr marjı diğer şirkette toplanmakta, yıl sonunda okul şirketi kâr payı dağıtamaz hale getirilerek azınlık ortak sistematik biçimde saf dışı bırakılmaktadır.

Şirket Fırsatlarının Gaspı ve Sadakat Yükümlülüğü

Şirketler hukukunda "şirket fırsatlarının gaspı" (corporate opportunity) olarak tanımlanan bu durum, yönetim organını elinde bulunduran çoğunluk ortağın özen ve sadakat borcunun doğrudan ihlâlidir. Türk Ticaret Kanununun (TTK) 369’nci maddesi, yönetim kurulu üyelerinin görevlerini tedbirli bir yöneticinin özeniyle yerine getirmek ve şirketin menfaatlerini dürüstlük kurallarına uyarak gözetmek zorunda olduğunu hükme bağlamıştır.

Okulun fiziki imkânlarını, marka bilinirliğini ve hazır öğrenci kitlesini arkasına alarak yürütülen yemekhane ve kantin işletmeciliği, okul tüzel kişiliğine ait bir ticari fırsattır. Bu fırsatın, şirketin kâr hanesine yazılması yerine şahsi bir işletmeye veya hâkim ortağın ortağı olduğu başka bir şirkete aktarılması, sadakat borcunun ağır bir ihlâlini teşkil eder. Şayet genel kurul kararıyla usulüne uygun şekilde verilmiş bir izin bulunmuyorsa, yapılan işlem, TTK m. 395 uyarınca şirketle işlem yapma yasağının ve TTK m. 396 uyarınca rekabet yasağının açık bir ihlâlidir. Üstelik genel kurulda hâkim ortağın kendi oylarıyla bu izni geçirmiş olması dahi, işlemin dürüstlük kuralına aykırılığını ve çoğunluk hakkının kötüye kullanılması niteliğini ortadan kaldırmaz.

Azınlık Ortağın Hukuki Savunma Mekanizmaları

Böyle bir tablo karşısında azınlıkta kalan ortak, çoğunluğun keyfi tasarruflarına mahkûm değildir. Kanunkoyucu ve yerleşik yargı içtihatları, azınlık pay sahibine etkili koruma araçları tanımıştır.

İlk olarak, şirketin malvarlığında ve gelir tablosunda yaratılan tahribat, TTK m. 553 kapsamında yönetim kurulu üyelerinin hukukî sorumluluğunu doğurur. Azınlık ortak, TTK m. 555 gereğince bizzat dava açarak, okulun mahrum kaldığı kârların ve üçüncü şirkete aktarılan haksız menfaatlerin davalı yöneticilerden tahsil edilerek şirkete ödenmesini talep edebilir. Yargıtay uygulaması da yönetim kurulu üyelerinin şirket kaynaklarını değerinin altında veya usulsüzce elden çıkarması neticesinde doğan zararların şirkete iadesi yönündeki kararları istikrarlı biçimde benimsemektedir. Bunun yanında TTK m. 396/1 uyarınca, rekabet yasağı çiğnenerek kurulan şirketin elde ettiği tüm menfaatlerin doğrudan ana şirkete ait sayılması da dava konusu yapılabilir.

İkinci olarak, şirketin hesaplarının ve aktarılan paraların boyutunun aydınlatılması adına TTK m. 437 kapsamındaki bilgi alma ve inceleme hakkı devreye sokulmalı, dirençle karşılaşılması durumunda TTK m. 439 uyarınca Asliye Ticaret Mahkemesinden özel denetçi atanması istenmelidir. Bu süreçte genel kurulda söz konusu işlemleri onaylayan veya yöneticileri ibra eden kararlar alınmışsa, TTK m. 445 uyarınca üç aylık hak düşürücü süre içinde genel kurul kararlarının iptali davası ikame edilmelidir.

Nihai Çıkış Yolu Olarak Haklı Sebeple Fesih ve Ayrılma

Ortaklar arasındaki güven bağının onarılamaz biçimde sarsıldığı, çoğunluğun azınlığı açıkça sömürdüğü ve şirketin içinin boşaltıldığı durumlarda ortaklık ilişkisinin sürdürülmesi beklenemez. Sermayenin en az onda birini (%10) temsil eden pay sahipleri, TTK m. 531 uyarınca şirketin haklı sebeple feshini talep edebilir. Mahkemeler, böylesi durumlarda faal bir eğitim kurumunu doğrudan tasfiye etmek yerine, davacı azınlık ortağın paylarının gerçek piyasa değerinin (içi boşaltılmamış hali ve şirketin uğradığı zararlar hesaba katılarak) tespit edilip kendisine ödenmesine ve şirketten çıkarılmasına karar verebilmektedir.