Kalabalıkların İçinde Kaybolmak mı, Kendinle Kalmak mı: Yalnızlık ve Tek Başınalık

Bitki ve hayvan dahil olmak üzere insanın canlılığının arkasında yatan güç ruhtur. Ruh (psyche) insana canlılık ve form verir. Aslında dilimize ruh olarak çevrilen psyche, can, dirlik, dirilik anlamına gelir. Fakat insanı diğer canlılardan ayıran en önemli özellik düşünme yetisine sahip olmasıdır. Ruh ve düşüncenin uyumlu hareket etmesiyle insan iyi yaşar. İyi yaşamayı prensip haline getirmiş insan ise en yüce şey olan, bir başka deyişle en çok arzuladığı mutluluğa sahip olur.

Madem insan için en birincil hedef mutluluk, öyleyse canlılığının, diriliğinin yani psyche’sinin gizli gücü olan ruhun aklıyla uyum içinde hareket etmesi gerekir (Aristoteles, Nikomakhos’a Etik).

İnsan tek başına yaşayan bir canlı değildir. Doğduğu andan itibaren çevresindeki canlılarla etkileşim içine girer. İnsan hayatta kalabilmek, ihtiyaçlarını karşılayabilmek ve güvenlik içerisinde varlığını devam ettirebilmek için diğer insanlarla birlikte yaşamak zorundadır. Nitekim Aristoteles insanı “doğası gereği politik bir hayvan” olarak nitelendirir.

Dünya nüfusunun artmasına karşın ters orantılı biçimde giderek yalnızlaşmaktadır. Zaman içerisinde aileler, köyler, şehirler ve ülkeler büyüdükçe insanlar da giderek yalnızlaşmaya başlamıştır. Bilim ve teknolojinin gelişmesiyle konfor alanı genişleyen insan, zamanla dijital araçların esareti altına girmiştir. Aynı evde yaşayan aile bireyleri odalarına çekilmiş, sessizleşmiş; birinin aklına diğeri çoğu zaman ancak ihtiyaç halinde gelir olmuştur.

Hayatta ama yaşayıp yaşamadığı belli olmayan topluluklara dönüşünce insan ister istemez merak ediyor: Bu insanların ruhu nerede? Bedenler orada ama ortada canlılık, dirilik yok…

Belki de bu yüzden insan kendine şu soruyu sorar:

Yalnız mıyız, yoksa sadece tek başımıza mıyız?

Simone de Beauvoir’ın “her insan yalnızdır” sözü çoğu zaman bu durumu anlatmak için kullanılmaya biçilmiş kaftandır. Çünkü insan kalabalıkların ortasında da yalnız hissedebilir.

Her insan anlaşılmak, önyargısız dinlenmek ve samimi bir şekilde kabul görmek ister. Bu yüzden insan çoğu zaman kendisini gerçekten anlayacak dostlar arar. Sohbet edebileceği, tartışabileceği, sevinçlerini ve dertlerini paylaşabileceği insanlara ihtiyaç duyar. Fakat gerçek dostluğu bulmak her zaman kolay değildir. İnsan ilişkilerinin büyük kısmı çoğu zaman ihtiyaçların kesiştiği noktada kurulur ve yine ihtiyaçlar değiştiğinde sessizce sona erer.

Bu durum zamanla çevresindeki insanların tutum ve davranışları aidiyet hissini zayıflatır. Çok geçmeden kişi kendisi ile çevresindekiler arasında görünmez bir mesafe oluştuğunu hisseder. Ve ötekileştiğini düşünmeye başlar. Bir yandan bağlanmak ister, bir yandan geri çekilir. Aynı Schopenhauer’ın kirpi ikileminde olduğu gibi.

Çünkü güven duyamaz.

Psikolojide bu durum çoğu zaman bağlanma açlığı (attachment theory) ile açıklanır. Yalnızlık çoğu zaman değersizliğin değil, bağlantı eksikliğinin sonucudur. İnsan kalabalıkların içinde bulunabilir; fakat duygusal bir bağ kuramadığında kendini izole edilmiş hisseder.

İşte yalnızlık tam da burada başlar.

Gelelim tek başına kalmanın sırrına…

Tek başına kalmak ile yalnız kalmak arasında ince bir çizgi vardır.

Yalnız kalmak kader (istem dışı karar); tek başına kalmak ise tercihtir. Eş deyişle, yalnız kalmak edilgen tek başına kalmak ise etken bir durumdur. Kişi birincisinde kendi iradesi dışında yalnız bırakılır, ötekinde ise kendi iradesi ile tek başınalığı tercih eder.

Herkesin bir şey olmaya çalıştığı fakat çoğu zaman yalnızca başkalarının beklentilerini yerine getirdiği bir dünyada insan, yalnız başına kalma pahasına kendisi olma cesaretini gösterebilir mi?

Kendi hayatının mimarı olmak, büyük üstat Friedrich Nietzsche’nin dediği gibi sürüden ayrılmayı göze almaktır. İnsan bazen kendi sesini duyabilmek için kalabalığın gürültüsünden uzaklaşmak zorundadır.

Bu kalabalığın modern zamanlardaki tezahürü işyerlerindeki sahte ama menfaate dayalı kalabalıklarıdır. O kalabalık ki samimiyetten uzak, sahte gülümsemelerle birbirine yakın görünür; fakat çoğu zaman gerçek bir bağdan yoksundur. Nietzsche’nin köle ahlakına sahip olarak gördüğü sürünün başında adeta maddenin üç hâlini aynı anda alabilen bir zatın etrafında kenetlenirler. Sürüden ayrı kalarak tek başına olma cesaretini gösterenlere sürü bir koro hâlinde savaş açarlar.

İşin acıklı yanı ise hepsinin iplerinin görünmez bir kuklacının elinde olmasıdır. Sürünün parçası iken kendilerini özgür ve ayrıcalıklı oldukları sanırken, hiyerarşileştirilmiş kuklalar olduklarının farkına varmadan çıkar temelli ilişkilerini sürdürürler. Ta ki çıkarlar çatışana kadar!...

Belki de insanın gerçekten özgür olabilmesi için önce gayri samimi kalabalığın gürültüsünden uzaklaşması gerekir. Çünkü insan bazen kendi sesini ancak sessizlikte duyabilir.

Eğer kişi “kendimle birlikteyim” diyebiliyorsa, tek başına olmanın huzurunu yaşayabilir. Bu bir bencillik, ego ya da kibir değildir. Bu, yapay ve çıkar ilişkilerine dayalı ortamlara kendi iradesiyle sınır koyabilme cesaretidir.

Tek başına yola çıkmaya cesaret eden insan, başkalarının kurduğu hayatlarda figüran olmaz; kendi hayatının mimarı olur.

Sözün özü, çevresinde bir sürü insanın olması, o insanın gerçekten yalnız olmadığı anlamına gelmez. Bazen kalabalıklar insanı daha da yalnızlaştırır. Kimi zaman kıskançlık, kimi zaman yargılanma korkusu, kimi zaman da toplumun beklentilerine uymama duygusu insanı içten içe yıpratır.

Bu nedenle koşullu ve çıkara dayalı ilişkiler yerine insanın kendi varlığıyla yolda olması bazen evinin en huzurlu köşesinde bulunmak kadar değerlidir.

Sizlere naçizane bir şey önereceğim dostlarım: Elinize bir kitap alıp okuyun, bir patili dost sevin, onu besleyin. O zaman gönüllü kuklalarla birlikte olmaktansa tek başına olmanın yalnızlık değil, insanın kendisiyle kurduğu en sahici dostluk olduğunu göreceksiniz.

Belki de böylece, soğukta donmamak için birbirine yaklaşan fakat dikenleriyle birbirini yaralayan kirpilerin kaderine razı olmamak gerektiğini de anlayacaksınız.