FON ve PONZİ METODU KAVRAMLARI (I)

Fon skandalı olarak son zamanlarda çok sık duymaya başladığımız haberlerin içeriğinde geçen iki kavram çoğumuzun dikkatini çekmiştir. Bu kavramlar “fon ve ponzi metodu”dur. Birçok insan fon denilince aklına para gelmektedir ki bu yanlış bir düşüncedir. Bu kavramların iyi bilinmesi ileride insanların borsada, halka açılan şirket paylarını satın almada daha dikkatli davranmasına katkı sağlayacaktır.

Fon para değildir:

"Fon" kelimesi gündelik dilde hep parayla birlikte anılır: "fon bulmak", "fonlamak", "kaynak fonu". Bu yüzden yatırım fonu denildiğinde de çoğumuzun aklına bir yerde toplanıp bekleyen, büyüyen bir para yığını gelir. Oysa hukukî anlamda yatırım fonu para değildir. Bu ayrımı anlamadan, fon adı altında yapılan dolandırıcılığı da anlamak mümkün değildir.

Fon bir kasa değil bir sepettir:

Fonu bir kasa gibi değil kuralları önceden yazılmış bir sepet gibi düşünün. Bu sepetin içinde para değil ancak para ile ölçülebilen varlıklar vardır. Örneğin şirket hisseleri, devlet tahvilleri, altın, mevduat, gayrimenkul gibi. Sepetin neyi, hangi oranda, hangi sınırlar içinde taşıyacağı ise en baştan fonun iç tüzüğünde ve izahnamesinde yazılıdır.

Siz bir fona 10.000 TL yatırdığınızda, paranız bir kasaya konup orada bekletilmez. Paranız bu sepetten bir pay satın almak için kullanılır. Ödediğiniz para artık sizin paranız değil sepetin içindeki varlıklara dönüşmüştür. Elinizde para değil pay vardır. Bunu şöyle özetleyebiliriz: Kumbaraya para koyarsanız, geri açtığınızda aynı parayı bulursunuz. Fona para yatırırsanız artık elinizde bir para olmayıp para ile ölçülebilir varlıklardan oluşmuş sepetten, paranızın ve sepetin değerine göre belirlenecek bir payımız olur. O parçanın değeri, sepetin içindekilerin değerine göre her gün değişir.

Rakamlarla şu şekilde basitçe açıklayabiliriz: Bir fonun sepetinde toplam 1.000.000 TL değerinde hisse ve tahvil bulunsun, sepet 1.000.000 paya bölünmüş olsun. Bir payın değeri 1 TL'dir. Siz 10.000 TL ile 10.000 pay alırsınız. Sepetteki hisseler değer kazanır ve sepet 1.200.000 TL'ye çıkarsa, payınız 1,20 TL, sizin toplam payınız 12.000 TL olur. Hisseler değer kaybeder ve sepet 900.000 TL'ye düşerse, payınız 9.000 TL eder.

Dikkat edilirse yukarıdaki örneğe göre kimse size 10.000 TL borçlu değildir. Size ait olan sepetin yüzde birlik payıdır. Bu yüzden meşru bir fonda sabit getiri vaadi olmaz. Kazanç ya da kayıp, sepetin içindeki gerçek varlıkların performansından doğar.

Hukukumuz ise fonu 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunda tanımlamıştır. Buna göre yatırım fonunu, tüzel kişiliği olmayan bir mal varlığı olarak tanımlar. Bu tanımın üç önemli sonucu vardır:

Fon bir şirket değildir. Kendi adına borçlanan, kâr eden bir tüzel kişi değildir. Pay sahiplerine ait varlıkların bir araya getirilmiş hâlidir.

Fonu yöneten, fonun sahibi değildir. Fonu SPK izniyle kurulmuş bir portföy yönetim şirketi, pay sahipleri hesabına ve inançlı mülkiyet esaslarına göre yönetir. Yönetici karar verir ama sepet onun değildir.

Fonun malvarlığı ayrıdır. Fondaki varlıklar yönetici şirketin kendi mal varlığından ayrı tutulur. Yönetici şirket batsa dahi fondaki varlıklar onun borçları için haczedilemez.

Buna ek olarak fonun varlıkları, yöneticinin elinde olmayıp bağımsız bir saklayıcı kuruluşta tutulur. Yönetici hangi hissenin alınacağına karar verebilir ama varlıkları alıp götüremez. Pay değeri düzenli olarak hesaplanıp açıklanır, fonun neye yatırım yaptığı raporlanır ve bağımsız denetimden geçer.

Kısacası fon; gerçek varlıklardan oluşan, kuralları baştan belli, yöneticisinden ayrı tutulan ve denetlenen ortak bir sepettir. Para yalnızca o sepete girmenin aracıdır.

(Bir sonraki yazımızda Ponzi Metodunun ne olduğu hakkında bilgi verilecektir)