Hayatımızı Kim Planlıyor?

(Eğitim Politikaları ve Öğrenme Üzerine)

​"Dünyanın en çok okuyan, sayısal becerisi en yüksek ve en mutlu insanları nerede?" diye sorsak, elbette ortak tahminlerimiz büyük oranda tutacaktır.

Finlandiya'da çocuklar yedi yaşına kadar zorunlu eğitime başlamıyor; bu yıllarda oyun, sosyal gelişim ve keşif çocukluğun doğal bir parçası olarak görülüyor. Hemen hemen hiç ödev verilmiyor, lise mezuniyetine kadar sınava girmiyorlar. Okulda yeterli zaman, evde sıfır ödev, minimum zorunluluk ve sonuç: Muazzam bir nitelikli eğitim düzeyi.

​Dışarıdan baktığımızda, Finlandiya modeliyle bizim kafamızdaki "standartlaştırılmış eğitim" anlayışı hiç bağdaşmıyor. Zaten standartlaştırılmış eğitimin, ulaşmamız gereken asıl anlamı değersizleştirdiğini söyleyen pek çok pedagog ve eğitim bilimci var.

Şekle şemale sokulmuş bir eğitim anlayışından geçiyoruz. Önümüze sunulan bir program var ve biz sadece o programa itaat disipliniyle sınanıyoruz.

​Yapılan bir araştırmada öğrenciler, "Öğrenmek elbette en çok sevdiğimiz şey" diyorlar. Fakat şu acı tespiti de ekliyorlar: "Ama okul, öğrenmenin ve yeni şeylere ilgi duymanın alanı olmaktan çıkmış. Biz orada sadece şematik görevlerimizin gereğini yapıyoruz."

​ Gelişmiş bir ülkede öğrenci elini kaldırıp, "İlginç bulduğum şeyleri öğrenmek yerine, neden tek tip derslere girmem zorunlu?" diye soruyor. Yanıt: "Girmek zorunda olduğun için." Yanıtı yeterli bulmayan öğrenci, "Tam anlamadım" diyerek yeniden sorunca bu kez sesler yükseliyor: "Ben öyle istediğim için! Sınav olacağın için! Öğrenmek zorunda olduğun için! Bir sussan mı artık?" Bu tür bastırılmış yanıtlar ve tepkiler çoğumuzun hafızasına kazınmıştır.

​ Okulda yaptığımız geziler, sosyal gösteriler, keşfettiğimiz oyunlar ve heyecanlar, sportif ve sanatsal faaliyetler hafızamızda yer edinmiş anılarımız değil mi? Anlam dolu öğrenmeye, belki de bizimle yaşayan bu anılardır?

​Oysa dünyanın birçok çocuğu; her gün nerede olacağını ne zaman oturacağını ne zaman kalkacağını ve ne yapacağını önceden belirleyen matbu programların içinde büyüyor.

​İlgimizi çeken, bizi alıp götüren veya heyecanlandıran bir durum söz konusu olduğunda öğrenmeye kendiliğinden odaklanırız. Ancak günümüzde çocuklar, okul öncesinden yükseköğrenimin sonuna kadar hayatlarının neredeyse tamamını yetişkinlerin taleplerini yerine getirerek geçiriyorlar. Yani çocukların —ve aslında hepimizin-hayatı, başkalarının "önemli" olduğunu düşündüğü şeylerle doluyor.

​Büyükler, "Çocuğun boş zamanı kalmasın" diyor. Oysa insanı harekete geçiren, merak duygusunu uyandıran ve anlam bulmaya yer açan zaman tam da o "boş" zamandır. Çocuklarımız adına yeme-içme planı yapan, kimlerle arkadaş olacağına karar veren, düşünülecek konular dizgisini hazırlayan ve uyku saatlerini belirleyen biz yetişkinler; onların gelişmesine destek mi oluyoruz, yoksa köstek mi?

​Yetişkinler adeta şöyle diyor: "Ortam bu, ben senin hayatının haritasını çıkardım bile. Araştırmayı bırak; sen benim kollarım arasında, benim zihnimin bir eseri olacaksın. Senin görevin oyun oynamak değil, verilen testleri çözmek."

​“Oysa oyun oynarken öğrenmeyi öğreniriz.” Oyun oynarken beynimiz daha esnekleşir; yaratıcı ve eleştirel düşünebilme, sorunları yerinde çözebilme yeteneği oyunda kazanılır. Hayat, belki de iyi bir oyunda yaşanacaktır. Sadece okul sıralarında değil; birbirimizle eğlenirken ve oynarken barışmayı, tartışmayı ve müzakere etmeyi öğreniriz. Oyunla dayanışmayı, iş birliğini, duyarlı bir galip olmayı ve öfkelenmeyen bir mağlubiyeti tecrübe ederiz.

​Şöyle durup derinlemesine düşündüğümüzde; çocukluğumuzun ve gençliğimizin dört duvar ve iki dudak arasında nasıl da uçup gittiğini hissediyoruz, değil mi? Bir canlıyı doğasından alıp, onu bir kafese kapatma durumu ile karşı karşıyayız.

Önceki nesil, ne olursa olsun kendi eksiklerini, yapamadıklarını veya yapamayacaklarını çocukları üzerinden gerçekleştirmek istiyor. Çocuklara ve gençlere uyarlanan bu "yetişkin algoritması", ruhlarda bitmeyen yaralar açıyor.

​Aslında biz yetişkinlerin ve tüm eğitim bileşenlerinin şapkasını önüne koyup düşünmesi gerekiyor. Çocuklarımız ruhen ve zihnen tükeninceye kadar çalışmak zorunda değil. Hayatın tüm doğal gerekliklerini bütünlüklü bir şekilde çocuklara sunmak gibi bir görevimiz var.

Oysa çocuklara aramayı, denemeyi, reddetmeyi ve kendi hayatlarını inşa etme fırsatı tanısak, belki de birbirimizle daha az didişeceğiz.

Peki, biz çok iyiysek, içinde bulunduğumuz toplumu ne ölçüde iyileştirdik?

Doğruyu en iyi biz biliyorsak; adaleti, eşitliği, hak ve hukuku, paylaşımı ne derece sağlayabildik? Sevgiyi, saygıyı, empatiyi ve barışçıl bir yaşamı ne denli gerçekleştirebildik?

​Belki hiçbir zaman bir "altın çağ" yaşanmadı. Ama ısrarla iyi dediğimiz şeyin bile daha iyisini gerçekleştirme olasılığı her zaman vardır.

​İyi bir eğitimin gerçekleşip gerçekleşmediği, test skorlarıyla değil şu sonuçlarla açıklanmalı:

Çocuklar ve gençler ağacı, kuşu, toprağı, suyu, kendinden farklı olanı, özgün ve özgür olanı ne kadar seviyor? Bulunduğu yerde adaleti arıyor mu? Yanlışa yanlış, doğruya doğru diyebiliyor mu?

​Eğer çocuklarımız bir diğerinin yarasını kendi yarası gibi görüyorsa ve birlikte sevinmeyi becerebiliyorsa, işte o zaman doğru bir eğitim gerçekleşiyor demektir.

​Çünkü iyi eğitim, iyi ve doğru hayatı üretir.

Belki de eğitimin gerçek başarısı, çocuğun kim olduğunu ortaya çıkarabilmesidir.

Öğrencileri biraz daha özgür ve iradesiyle baş başa bıraksak, kim bilir içlerindeki hangi gizli fırsatları açığa çıkaracaklar?

Yararlanılan Kaynaklar ve Alıntılamalar:

Çalınan Dikkat-Johann Hari (sayfa 185-260)

Okulsuz Toplum-İvan İllich

Özgürlüğü Öğrenmek-Free to Learn

Yaz okulu-Öğrenme psikolojisi ve okul üzerine.